επιμέλεια: Ειρήνη Παλαιολόγου
Πασιφάη και Μινώταυρος. Aττική ερυθρόμορφη κύλικα, 340-320 π.Χ. Πιστοί: Vulci. Η Πασιφάη, κόρη του Ήλιου, σύζυγος του Κρητικού βασιλιά Μίνωα, ο οποίος είχε προσβάλει τον Ποσειδώνα, καταλήφθηκε από ένα ακαταμάχητο πάθος για έναν ταύρο, τον οποίο ικανοποίησε με μια μηχανική αγελάδα που της κατασκεύασε η Ιγγεδένια. Από αυτή την ένωση γεννήθηκε ο Μινώταυρος, τον οποίο ο πατέρας του έκρυψε γρήγορα στον λαβύρινθο που κατασκεύασε ο ίδιος ο Δαίδαλος. Το ενδιαφέρον για την παιδική ηλικία του τέρατος, κατά την κλασική περίοδο, ίσως συνδέεται με ένα χαμένο έργο του Ευριπίδη, τους Κρήτες. Το εσωτερικό αυτού του κυπέλλου προσφέρει μια μοναδική σκηνή που δείχνει τον Μινώταυρο ως παιδί: κάθεται στην αγκαλιά της μητέρας του, η οποία τον αγκαλιάζει. Η Πασιφάη φοράει στέμμα και κοσμήματα. Στα πόδια της, απεικονίζεται ένας κύκνος κάτω από ένα περίτεχνο κίστριο. Αυτή η εικόνα ενός ελληνικού μύθου δημιουργήθηκε στο Vulci από έναν Ετρούσκο ζωγράφο που μιμείται αττικά έργα.
Στη συνέχεια της προσπάθειας της Ομάδας Πρωτοβουλίας (επικεφαλής ο κ. Δημ. Παυλόπουλος) UNESCO. Με κύρια πηγή των στοιχείων μας την επιμελημένη έκδοση του αεί Νίκου Ψιλάκη «ΚΡΗΤΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ» – Εκδόσεις Καρμάνωρ. Θα αναφερθούμε στις γυναίκες της βασιλικής οικογένειας του Μίνωα. Την Πασιφάη, την Αριάδνη, την Φαίδρα και την τραγική ιστορία τους.
Οι Αθηναίοι πλήρωναν στην Κρήτη τον βαρύ φόρο αίματος που είχε ζητήσει ο Μίνωας όταν οι Αθηναίοι δολίως είχαν σκοτώσει τον γιο του Ανδρόγεω. Να φορτώνουν κάθε 9 χρόνια 7 νέους και 7 νέες. Να μεταφέρονται στην Κρήτη και κατά μια δυσφημιστική εκδοχή από τους αττικογράφους. Να οδηγούνται στον λαβύρινθο όπου θα τους κατασπάραζε ο Μινώταυρος.
Η εικόνα που έχουμε για τον Μίνωα από τις αρχαίες πηγες είναι εντελώς αντιφατική. Ενώ στις πρώιμες εποχές κυριαρχεί μια κολακευτική εικόνα. Ότι ο Μίνωας είναι ο δίκαιος ηγέτης, ο νομοθέτης, ο κυρίαρχος της Μεσογείου, ο κριτής των ψυχών στον Άδη. Ο συνομιλητής και ο αγαπημένος γιος του ίδιου του Δία. Όμως από τον 6ο αιώνα η εικόνα αυτή διαφοροποιείται. Στα κείμενα των τραγικών ποιητών ο μυθικός βασιλιάς της Κρήτης εμφανίζεται ως άξεστος και βάρβαρος.
Στο αττικό θέατρο η εικόνα του είναι ιδιαίτερα κακή. Στο διάλογο Πλάτωνος-Σωκράτη «Μίνως», ο Σωκράτης αναλύει αυτή την κακή φήμη του Μίωνα στα αττικά θέατρα. Και τις ύβρεις που δεχόταν από τους τραγικούς ποιητές.
ΕΤ: Γιατί λοιπόν, Σωκράτη, έχει επικρατήσει αυτή η φήμη για το Μίνωα, ως απαίδευτου και αγροίκου (σκληρού);
ΣΩ: Για το λόγο που κι εσύ, αν σωστά συλλογάσαι, θα παρατηρήσεις, πως αν θέλεις να κερδίσεις καλή φήμη, όπως και κάθε άνθρωπος, πρέπει να μη σε μισήσει κανένας ποιητής. Οι ποιητές μπορούν να επηρεάσουν τη φήμη κάποιου, ο,τιδήποτε κι αν πουν, είτε τον επαινέσουν είτε τον κατηγορήσουν. Το σφάλμα του Μίνωα ήταν το να πολεμήσει εναντίον αυτής της πόλης, όπου υπάρχει πολλή σοφία και κάθε λογής ποιητές που ασχολούνται και με τα άλλα είδη της ποίησης και με την τραγωδία.
…Απ’ όλα τα είδη της ποίησης η τραγωδία είναι το πιο ψυχαγωγικό και το πιο αγαπητό στον κόσμο. Με αυτή λοιπόν (την τραγωδία) επιτεθήκαμε εμείς εναντίον του
Μίνωα και τον εκδικηθήκαμε για τους φόρους που μας είχε αναγκάσει να του πληρώνουμε. Αυτό ήταν το σφάλμα του Μίνωα έγινε μισητός σε μας και γι’ αυτό του αποδώσαμε μια τόσο κακή φήμη.
([Πλάτων] Μινως 320-321).
Η κακή εικόνα που δημιούργησαν για τον Μίνωα οι Αθηναίοι επεκτείνεται και σε άλλα πρόσωπα των Κρητών ηρώων. Περισσότερο καθυβρίζονταν στα αττικά θέατρα τα πρόσωπα που είχαν συγγενική σχέση με τον Μίνωα. Η Πασιφάη ερωτεύεται τον ταύρο. Η Αριάδνη προδίδει τον πατέρα της, εγκαταλείπεται και αυτοκτονεί. Η Φαίδρα κυριεύεται από ερωτικό πάθος για τον πρόγονό της τον Ιππόλυτο και αυτοκτονεί.
Η σύζυγος Πασιφάη
Μετά την αποκατάσταση της αντιδικίας με τον αδερφό του τον Σαρπηδόνα, ο Μίνωας φρόντισε για τον γάμο του. Για σύζυγό του βρήκε την φεγγαροβολούσα Πασιφάη, κόρη του Ήλιου και της Περσηΐδας. Από φημισμένη γενιά. Με αδελφούς τον Πέρση και τον βασιλιά της Κολχίδας Αιήτη (πατέρα της Μήδειας). Και αδελφή της ξακουστής μάγισσας Κίρκης που είχε μεταμορφώσει σε χοίρους τους συντρόφους του Οδυσσέα.
Σε προελληνικές κοινωνίες η Πασιφάη θυμίζει την σεληνιακή φάση της θεότητας. Το επισημαίνει και ο περιηγητής Παυσανίας περιγράφοντας το ιερό της Πασιφάης στις θαλάμες Πελοποννήσου. Στη σημερινή μεσσηνιακή Μάνη. Όπου στο χωριό Κουτήφαρι, σε υπαίθριο χώρο. Ο Παυσανίας είχε δει δύο χάλκινα αγάλματα. Ένα του Ήλιου και ένα της Πασιφάης.
Οι μύθοι εμφανίζουν την Πασιφάη, ως σύζυγο του Μίνωα με τα χαρακτηριστικά της Ήρας της συζύγου του Δία. Ζηλιάρα, εκδικητική. Κάνοντας μάγια στον βασιλιά Μίνωα. Να μην ξαναπλαγιάσει με άλλη γυναίκα. Αν τολμούσε άλλη γυναίκα να πλαγιάσει μαζί του. Τότε φίδια και άλλα ερπετά, μέσα από το σπέρμα του, θα την κατασπάραζαν. Από αυτό το μαρτύριο ο Μίνωας απαλλάχθηκε με την βοήθεια της Αθηναίας Πρόκριδος. (Όπως αναφέρουμε στο δημοσίευμά μας «Ο κρητικός κυνηγετικός σκύλος).
Η Πασιφάη είχε την ικανότητα να κάνει μάγια. Όπως προαναφέραμε, ήταν αδελφή της ξακουστής μάγισσας Κίρκης. Στα μινωικά χρόνια στη Λακωνία, που ήταν στενά συνδεδεμένη με την Κρήτη. Υπήρχε ονειρομαντείο, που ανήκε στην Πασιφάη (Πλούταρχος). Όσοι ήθελαν να πάρουν σημαντικές αποφάσεις πήγαιναν και κοιμούνταν στις Θαλάμες. Στο ιερό της Πασιφάης. Όπου η
Σεληνοθεά με τα όνειρα που τους έστελνε βοηθούσε να λάβουν τις σωστές αποφάσεις.
Με τη νόμιμη σύζυγό του την Πασιφάη, ο Μίνωας απέκτησε 4 θυγατέρες. Την Αριάδνη, τη Φαίδρα, την Ακαλίδα ή Ακακαλίδα, την Ξενοδίκη. Και 4 γιους, τον Δευκαλίωνα, τον Ανδρόγεω, τον Κατρέα, τον Γλαύκο.
Κατά την μυθολογία ο Μίνωας είχε πολλές ερωμένες μεταξύ των οποίων και την παρ’ ολίγον Βριτόμαρτη. Με πολλά παιδιά και εγγόνια από τις ερωμένες. Όπως Μενέλαος, Παλαμήδης, Κρήτη, Ίφικλος, Νάξος, Μίλητος, Κύδων. Ονόματα που απηχούν αρχαιότερες μνήμες από την εποχή της μινωικής ισχύος.
Περιλάλητος είναι ο μύθος της Πασιφάης που ερωτεύεται τον περίφημο, τον εντυπωσιακό ταύρο που έστειλε ο Ποσειδώνας για να φανερώσει την στήριξή του προς τον μετέπειτα βασιλιά της Κρήτης, τον Μίνωα. Ο οποίος ενώ υποσχέθηκε να θυσιάσει τον ταύρο στον Ποσειδώνα, εκείνος δεν τήρησε την υπόσχεσή του. Έστειλε τον όμορφο ταύρο στο κοπάδι με τους άλλους ταύρους και θυσίασε άλλον. Δυσαρεστήθηκε ο θεός της θάλασσας και για να τιμωρήσει τον Μίνωα, άναψε τον φλογερό έρωτα της Πασιφάης για τον πανέμορφο ταύρο.
Η οποία ζήτησε από τον πολυτεχνίτη Δαίδαλο να βρει λύσει να συνευρεθεί με τον ταύρο. Ο πολυτεχνίτης κατασκεύασε ομοίωμα αγελάδας το οποίο εξωτερικά περιέντυσε με δέρμα αληθινής. Υποδεικνύοντας στην Πασιφάη τη θέση που έπρεπε να λάβει μέσα στο κουφάρι του ομοιώματος για να συνουσιασθεί με τον ταύρο. Έτσι έγινε η ένωση από την οποία γεννήθηκε άνθρωπος με κεφαλή ταύρου. Ο Μινώταυρος. Ένα θηρίο που από ντροπή έκρυψε ο Μίνωας μέσα στον Λαβύρινθο.
Αυτό ο παράξενος έρωτας της Πασιφάης ώθησε πολλούς συγγραφείς να αναζητήσουν τη λογική ερμηνεία του γεγονότος. Κάποιοι είπαν ότι αιτία του παράλογου έρωτα ήταν η μήνις της Αφροδίτης προς την Πασιφάη. Η οποία είχε διακόψει τις θυσίες προς τιμήν της θεάς του κάλους. Γι’ αυτό και η Αφροδίτη εκδικήθηκε την βασίλισσα της Κρήτης. Οι θεοί των μύθων είχαν και τις δικές τους αδυναμίες.
Το πάθος της Πασιφάης για τον ταύρο ήταν από τους αγαπημένους μύθους των Αθηναίων. Τον χρησιμοποίησαν για να αμαυρώσουν την εικόνα της Κρήτης. Την θεωρούσαν αντίπαλο και την κατέκριναν για την βαρύτατη φορολογία που πλήρωναν οι Αθηναίοι στον Μίνωα. Τον οποίο καθύβριζαν στα αττικά θέατρα οι αττικογράφοι συγγραφείς.
Μια λογικοφανής νεώτερη ερμηνεία του μύθου θέλει την Πασιφάη να μην ερωτεύεται τον ταύρο αλλά έναν άνθρωπο με το όνομα Ταύρος. Που
βοήθησε τον Μίνωα να νικήσει τον αδελφό του τον Σαρπηδόνα. Να τον στείλει να βασιλεύσει στη Λυκία-Μικρά Ασία και ο ίδιος να πάρει τον θρόνο της Κρήτης.
Εκείνο τον Ταύρο ερωτεύτηκε η Πασιφάη. Απόκτησε μαζί του ένα παιδί. Τον Μινώταυρο, που ήταν κανονικός άνθρωπος. Όμως οι μεταγενέστεροι μπερδεύτηκαν με το όνομά του. Νόμιζαν πως ήταν ταύρος.
Στο επόμενο δημοσίευμα η «Τριλογία» συνεχίζεται με την πρωτότοκη κόρη του Μίνωα, την Αριάδνη.
Γιώργος Αλεβίζος
Μέλος της Ομάδας Πρωτοβουλίας
για την ένταξη του Μινωικού
Πολιτισμού στην UNESCΟ
